सडकमा गुड्दागुड्दै किन जल्छन् विद्युतीय गाडी ? चितवनको पछिल्लो घटनाले उठाएको गम्भीर प्रश्न

काठमाडौं–विद्युतीय सवारीसाधन (ईभी) नेपाली सडकमा तीव्र गतिमा बढिरहेका छन् । पेट्रोल–डिजेलको विकल्पका रूपमा विद्युतीय गाडीप्रति उपभोक्ताको आकर्षण बढ्दै जाँदा यसको सुरक्षा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण विषय बनेको छ ।

तर पछिल्ला केही घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ—सडकमा गुड्दागुड्दै विद्युतीय गाडीमा आगलागी किन हुन्छ ? यो प्रश्न अझै गम्भीर बनेको छ चितवनमा भएको पछिल्लो दुःखद घटनापछि ।

शुक्रबार चितवनको भरतपुर महानगरपालिका–९ स्थित पूर्व–पश्चिम राजमार्गमा गुडिरहेको एउटा विद्युतीय कारमा आगलागी भयो । घटनामा चालकको मृत्यु भएको र गाडी पूर्ण रूपमा जलेर नष्ट भएको प्रारम्भिक विवरण सार्वजनिक भएको छ ।

प्रहरीका अनुसार, घटनाको वास्तविक कारण भने अहिलेसम्म सार्वजनिक भइसकेको छैन । त्यसैले आगलागीको कारण ब्याट्री, विद्युतीय प्रणाली, बाह्य क्षति वा अन्य कुनै कारण हो भनेर अहिले नै निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन ।

तर चितवनको घटनाले ईभीमा आगलागी हुन सक्ने सम्भावित कारण र त्यसबाट उत्पन्न जोखिमबारे गम्भीर बहस भने आवश्यक बनाएको छ ।

ईभीको सबैभन्दा संवेदनशील भाग—हाइभोल्टेज ब्याट्री
विद्युतीय गाडीको मुख्य ऊर्जा स्रोत यसको हाइभोल्टेज ब्याट्री प्याक हो । अधिकांश आधुनिक ईभीमा लिथियम–आयन प्रविधिका ब्याट्री प्रयोग हुन्छन् ।

सामान्य अवस्थामा ब्याट्रीले सुरक्षित रूपमा काम गर्छ । ब्याट्री म्यानेजमेन्ट सिस्टम (बीएमएस) ले ब्याट्रीको भोल्टेज, तापक्रम, चार्जिङ अवस्था र अन्य महत्वपूर्ण मापदण्ड निरन्तर निगरानी गर्छ । तर ब्याट्रीका कुनै सेलमा गम्भीर समस्या उत्पन्न भयो भने अवस्था फरक हुन सक्छ ।

यही क्रममा सबैभन्दा चर्चामा आउने घटना हो—‘थर्मल रनअवे’ । थर्मल रनअवे भनेको ब्याट्री सेलमा असामान्य रूपमा तापक्रम बढ्दै जाने र त्यसले थप ताप उत्पादन गराउँदै जाने प्रक्रिया हो । एउटा सेलमा सुरु भएको समस्या नजिकका अन्य सेलमा फैलिँदा अत्यधिक ताप, धुवाँ, ज्वलनशील ग्यास र अन्ततः आगलागी हुन सक्छ ।

ब्याट्रीमा समस्या कसरी सुरु हुन्छ ?
ब्याट्रीमा आगलागी हुने एउटा सम्भावित कारण आन्तरिक विद्युतीय सर्ट सर्किट हो । उत्पादनका क्रममा भएको त्रुटि, सेलमा भएको आन्तरिक क्षति वा लामो समयको प्रयोगपछि उत्पन्न हुने समस्या यसका सम्भावित कारण हुन सक्छन् । तर यसको अर्थ हरेक ईभी आगलागीको कारण ब्याट्री नै हो भन्ने होइन ।

वास्तविक कारण पत्ता लगाउन जलेको गाडीको ब्याट्री प्याक, तार, कन्ट्रोल युनिट, चार्जिङ प्रणाली, दुर्घटनाको इतिहास र अन्य विद्युतीय अवयवको प्राविधिक परीक्षण आवश्यक हुन्छ ।

ईभीमा ब्याट्री प्याक प्रायः गाडीको तल्लो भागमा राखिएको हुन्छ । यसले गाडीको गुरुत्वकेन्द्र कम राख्न मद्दत गर्छ । तर सडकमा ठूला खाल्डाखुल्डी, ढुंगा वा अन्य वस्तुसँग ठोक्किँदा ब्याट्री प्याकको बाहिरी संरचनामा क्षति पुग्न सक्छ । यसले ढिलो आगलागी वा पुनःआगलागीको जोखिमसमेत निम्त्याउन सक्छ ।

त्यसैले ठूलो दुर्घटनामा परेको ईभीलाई सामान्य गाडीसरह तत्काल चलाइहाल्नु वा चार्जमा जोड्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । ब्याट्रीलाई निश्चित तापक्रम दायराभित्र राख्नु ईभीको सुरक्षाका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ ।

आधुनिक ईभीमा ब्याट्रीको तापक्रम नियन्त्रण गर्न कूलिङ तथा थर्मल म्यानेजमेन्ट सिस्टम प्रयोग हुन्छ । अत्यधिक तापक्रम, कूलिङ सिस्टममा समस्या वा अन्य प्राविधिक खराबीले ब्याट्रीमा अतिरिक्त तनाव सिर्जना गर्न सक्छ ।

तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—गर्मी मौसम हुनु मात्र ईभीमा आगलागी हुने कारण होइन । ब्याट्री र थर्मल म्यानेजमेन्ट सिस्टम त्यस्ता तापक्रमलाई व्यवस्थापन गर्न डिजाइन गरिएका हुन्छन् ।

समस्या तब उत्पन्न हुन सक्छ, जब ताप नियन्त्रण प्रणालीमा खराबी आउँछ वा ब्याट्रीमा अन्य क्षति÷त्रुटि हुन्छ । नेपालजस्तो भौगोलिक तथा मौसममा ठूलो विविधता भएको देशमा यो विषय झनै महत्वपूर्ण हुन्छ ।

चार्जिङ प्रणाली कति जिम्मेवार ?
ईभी आगलागीको चर्चा हुँदा चार्जिङ प्रणाली पनि छुटाउन मिल्दैन । गुणस्तरहीन वा क्षतिग्रस्त चार्जर, गलत विद्युतीय जडान, असुरक्षित तार, मापदण्डविपरीत उपकरण वा चार्जिङ प्रणालीमा आएको खराबीले जोखिम बढाउन सक्छ । तर गाडी गुडिरहेका बेला भएको आगलागीलाई सीधै चार्जिङसँग जोड्नु पनि सही हुँदैन ।त्यसैले ईभी खरिद गर्दा कम्पनीले सिफारिस गरेको चार्जिङ उपकरण र विधि प्रयोग गर्नु, क्षतिग्रस्त केबल वा चार्जर प्रयोग नगर्नु र विद्युतीय जडान दक्ष प्राविधिकबाट गराउनु आवश्यक हुन्छ ।

चितवन घटनाबाट के सिक्ने ?
चितवनमा भएको पछिल्लो घटनालाई केवल ‘ईभीमा आगो लाग्यो’ भनेर हेर्नुभन्दा यसलाई नेपालको बढ्दो विद्युतीय सवारी बजारका लागि एउटा चेतावनीका रूपमा लिन आवश्यक छ ।

सबैभन्दा पहिले, घटनाको वास्तविक प्राविधिक कारण पत्ता लगाउनुपर्छ । गाडीको ब्याट्री प्याक खोलर सेलहरूको अवस्था परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ । बीएमएसको डेटा, हाइभोल्टेज वायरिङ, चार्जिङ सिस्टम, कूलिङ सिस्टम, मोटर तथा कन्ट्रोल युनिटलगायत सम्पूर्ण प्रणालीको अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ । त्यसपछि मात्र आगलागीको वास्तविक कारणबारे निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ ।

एउटा घटनाका आधारमा सम्पूर्ण ईभीलाई दोष दिन मिल्दैन
ईभीमा आगलागी हुन सक्छ । तर यसको अर्थ विद्युतीय गाडी असुरक्षित छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन । पेट्रोल तथा डिजेल गाडीमा पनि इन्धन, इन्जिन, वायरिङ र अन्य कारणबाट आगलागी हुने गर्छ । फरक यति हो कि ईभीमा प्रयोग हुने उच्च ऊर्जा घनत्व भएका ब्याट्रीका कारण आगलागीको प्रकृति फरक हुन सक्छ ।