सवारी साधनबाट फोहोर फ्याँक्ने प्रवृत्ति: सभ्य समाजको बाधक र समाधान

नेपालका स्कुल बस देखि सार्वजनिक तथा निजी सवारी साधनसम्म एउटा साझा समस्या बारम्बार देखिन्छ । त्यो हो ‘खानेकुरा खाएर सिधै झ्यालबाट फोहर बाहिर फाल्ने प्रवृत्ति ।’ धेरैलाई यो सामान्य वा क्षणिक क्रिया लाग्न सक्छ । सानोतिनो मानिने यो प्रवृत्तिले वातावरणमा मात्र होइन, हाम्रो समाजको सामूहिक संस्कारमा समेत नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ ।

बाटो किनार, पार्क, विद्यालय क्षेत्र तथा बजार वरपर जम्ने फोहोरहरूले सहरको सौन्दर्य त बिगारेको छ नै, यसले प्लास्टिक प्रदूषण बढाउनुका साथै ढल निकासमा अवरोध पुर्‍याई जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पारिरहेको छ । “मेरो गाडी सफा हुनुपर्छ, सडक जेसुकै होस्” भन्ने संकीर्ण र स्वार्थी मानसिकता नै यसको मूल जड हो । यो गलत प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्न र सुधार ल्याउन निम्न उपायहरू तत्काल अपनाउनु आवश्यक छ-

१. हरेक सवारीमा ‘डस्टबिन’ अनिवार्य -
यो समस्याको सबैभन्दा व्यावहारिक समाधान भनेको हरेक सार्वजनिक तथा निजी सवारी साधन, विशेषगरी स्कुल बसमा अनिवार्य रूपमा फोहोरदानी (Dustbin) राख्नु हो । खाजा खाएपछि खोल वा बोक्रा त्यही डस्टबिनमा राख्ने बानी बसाल्दा सडकमा फोहोर पुग्दैन । यसका लागि चालक र परिचालकलाई निगरानीको जिम्मा दिई नियम उल्लंघन गर्नेलाई सचेत गराउने प्रणाली लागू गर्नुपर्छ ।

२. सार्वजनिक सवारीमा सचेतना पोस्टर र सन्देश -
बस, माइक्रोबस तथा टेम्पोको भित्री भागमा र यात्रुले देख्नेगरी “फोहोर झ्यालबाट नफालौँ” वा “Keep Clean” जस्ता छोटा, स्पष्ट र आकर्षक सन्देशमूलक स्टिकरहरू टाँस्नु प्रभावकारी हुन्छ । यातायात व्यवसायी र मजदुर संघ-संगठनले आफ्ना सवारीमा फोहोर संकलन गर्ने साना थैली वा डस्टबिनको व्यवस्थापनमा अग्रसरता देखाउनुपर्छ ।

३. विद्यार्थी लक्षित व्यावहारिक शिक्षा -
बालबालिकाको बानी नै भविष्य बदल्ने आधार हो । ‘फोहोर व्यवस्थापन’ लाई व्यावहारिक सिकाइका रूपमा विद्यालयले अघि बढाउनुपर्छ । प्रार्थनाको समय वा कक्षाकोठामा शिक्षकले “गाडीबाट बाहिर फोहोर फ्याँक्नु असभ्य काम हो” भनेर सिकाउनुपर्छ । साथै, स्कुल बसमा सिनियर विद्यार्थी वा शिक्षकलाई ‘मोनिटर’ तोकेर फोहोर फ्याँक्नेलाई सम्झाउने वा आन्तरिक कारबाही गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

४. ‘फोहोर फाल्न निषेध’ नियमको कडा कार्यान्वयन -
सवारी साधनबाट फोहोर फ्याँकेको देखेमा ‘अन द स्पट’ जरिवाना गर्ने व्यवस्थालाई कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ । स्थानीय निकायले सीसीटीभी (CCTV) फुटेजका आधारमा गाडी नम्बर ट्र्याक गरी कारबाहीको दायरामा ल्याउन सके यो प्रवृत्तिमा ठूलो कमी आउनेछ । सुरुमा सम्झाइबुझाइ गर्ने र अटेर गरेमा जरिवाना तिराउने परिपाटी बसाल्नुपर्छ ।

५. अभिभावक र चालकको जिम्मेवार भूमिका -
निजी कारमा यात्रा गर्दा अभिभावकले नै फोहोर खल्तीमा वा झोलामा राखेर “यो घर गएर फ्याँक्नुपर्छ” भनी व्यवहारतः देखाउन सके छोराछोरीले त्यसको सिको गर्छन् । त्यस्तै, सार्वजनिक सवारीका चालक/परिचालकले यात्रा सुरु गर्नुअघि “कृपया फोहोर झ्यालबाट बाहिर नफ्याँक्नुहोला, गाडीभित्रको डस्टबिन प्रयोग गर्नुहोला” भनी अनुरोध गरेमा यात्रुलाई नैतिक दबाब पर्छ ।

६. सामाजिक चेतना र अभियान -
सरोकारवाला निकाय मिलेर “झ्यालबाहिर फोहोर फाल्नु अपराध हो” भन्ने सामाजिक मान्यता स्थापित गर्नुपर्छ । विभिन्न सञ्चार माध्यमबाट जनचेतनामूलक सामग्री प्रसारण गरी यसलाई अभियानकै रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ ।

फोहोर व्यवस्थापन केवल सरसफाइको कुरा मात्र होइन, यो हाम्रो अनुशासन, संस्कार र जिम्मेवारीको पहिचान पनि हो । आफ्नो गाडी सफा राख्न साझा सम्पतिको रूपमा रहेको सडक फोहोर पार्नु सभ्य नागरिकको परिचय होइन। जबसम्म विद्यार्थी, यात्रु र सरोकारवाला निकायहरूले यसलाई आफ्नो प्रतिष्ठासँग जोडेर हेर्दैनन्, तबसम्म कानुनले मात्र परिवर्तन ल्याउन गाह्रो हुन्छ ।

तसर्थ, परिवर्तनको सुरुवात आफैँबाट गरौँ र आजैबाट गाडीको झ्यालबाट फोहोर नफ्याँक्ने प्रण गरौँ ।

–प्र.ब.ना.नि. बिष्णु थापा
प्रमुख–जिल्ला ट्राफिक प्रहरी कार्यालय, सिन्धुपाल्चोक