राजा महेन्द्रको दोश्रो अमेरिका भ्रमण : कारमा नेपाल तथा अमेरिकी झण्डा

अमेरिकी राष्ट्रपति लिन्डन वि जानसनको निमन्त्रणामा २०२४ साल कार्तिक १५ गते तीन दिने राजकीय भ्रमणका लागि अमेरिका पुगेका राजा महेन्द्रलाई ह्वाइट हाउसमा भव्य स्वागत गरिएको थियो । राजा महेन्द्र तथा रानी रत्नको यस भ्रमणमा अमेरिकामा अध्ययन गरिरहेका युवराज विरेन्द्र पनि यस भ्रमणमा सम्मिलित भएका थिए । साथै उप प्रधानमन्त्री एवं परराष्ट्र मन्त्री किर्तीनिधी विष्ट पनि यस भ्रमणमा सहभागी भएका थिए ।

झट्ट हेर्दा कुटनैतिक यो भ्रमण सिधै अमेरिकी राष्ट्रपति भवनबाट राजा महेन्द्रलाई पठाइएको निम्तोको कारण भएको जस्तो लाग्छ । तर यसको लागि नेपालका लागि तत्कालिन अमेरिकी राजदूत क्यारोल सि लेसको कार्यकालमा सम्पन्न यस भ्रमणले राजदूत क्यारोलको कूटनैतिक क्षमताको चर्चा अत्यधिक भएको थियो । तर यो चर्चा प्राप्त गर्नका लागि उनका पति एल्सवर्थ बंकरको पछाडि भूमिका रहेको थियो । यस भन्दा महत्वपूर्ण क्यारोल र एल्सवर्थको विवाह नेपालमा भएको थियो । ४९ वर्षकी क्यारोल र ७३ वर्षका एल्सवर्थको विवाह अति गोप्य तरिकामा काठमाडाैमा भएको थियो । जसको साक्षिका रूपमा राजा महेन्द्र पनि उपस्थित थिए । राजदूत क्यारोलका पति एल्सवर्थ पनि साधारण थिएनन । राष्ट्रपति जोनसनको अति निकट रहेका एल्सवर्थ नेपालका लागि पहिलो अमेरिकी राष्ट्रपति तथा तत्कालिन दक्षिण भियतनामका लागि राजदूत थिए ।

राजा महेन्द्रको दोश्रो अमेरिका भ्रमण भन्दा केवल १० महिना अगाडि मात्र यी दुइ राजदूतको कूटनैतिक विवाह नेपालमा त्यो पनि राजा महेन्द्रको शुभकामनाका साथ काठमाडौमा भएको थियो । कुनै पनि देशको उच्च पदस्थ राजा, राष्ट्रपति वा प्रधानमन्त्रीको भ्रमण आफ्नो देशको कूटनैतिक भ्रमण गराउन सके भने कूटनैतिक भूमिका उच्च रहेको मूल्यांकन गरिने गरिन्छ । यसैले राष्ट्रपति लिन्डन वि जोनसनको निकट रहेका राजदूत एल्सवर्थले राजा महेन्द्रको अमेरिका भ्रमणका लागि आबश्यक कार्य सम्पन्न गराएका थिए ।

एक महिना लामो अमेरिकी भ्रमणको समय अमेरिकी बिभिन्न शहर लगायत उत्तर अमेरिकी अन्य देशको समेत भ्रमण गर्नुभएको थियो । नेपालमा राजाबाट स्थापित पञ्चायती ब्यबस्थाबाट राष्ट्रपति जोनसन समेत प्रभावित भएका थिए । भियतनाममा अमेरिकी उपस्थितीको विषयमा समेत राजाले बिशेष चासो राख्दै भियतनाममा जेनेभा सन्धी अनुरुप छिट्टै शान्ति आउने आशा समेत गरेका थिए । भ्रमणको समाप्तीमा राष्ट्रपति जोनसनले नेपाल भ्रमण गर्ने इच्छा ब्यक्त गरेका थिए ।

राजाको फिर्ती पछि अमेरिकी उपराष्ट्रपति स्पाइरो एग्न्यू नेपालको बाइस घण्टे भ्रमणमा आएका थिए । देखावती रुपमा अमेरिकी उपराष्ट्रपतिको यो भ्रमण सौहाद्रपूर्ण थियो । साथै चन्द्रमामा लगिएको नेपालको झण्डा तथा चन्द्रमाको चट्टानको टुक्रा हस्तान्तरण गर्नु थियो । तर गोप्य रुपमा नेपालमा गाँजा प्रतिवन्ध गर्न लगाउनु थियो । अहिले सम्म पनि नेपाल सरकारले गाँजालाई प्रतिवन्ध नै गरिरहेको छ तर कतिपय देशले यसलाई ‍औषधीको रुपमा यसको खेती थालिसकेको छ ।

यस भ्रमण पछि अमेरिकी बिदेश मन्त्री कोलिन पावेलले सन २००२ को जनवरी १८ मा भ्रमण गरेका थिए । माओवादी द्वन्दको चरमउत्कर्षको समय भएको यस भ्रमण पनि कुटनैतिक दृष्टिकोणले समेत निकै विवादमा रहेको थियो । प्रधानमन्त्री देउवाको अमेरिका भ्रमणको समय माओवादी विरुद्ध राज्य लागिरहदा हतियारको माग गरेको नेपालको कुनै सुनुवाइ नै नगरि प्रधानमन्त्री भ्रमणलाई समेत निजी भ्रमणको सज्ञा दिएर कुनै औपचारिकता नै राखेको थिएन । पावेलको भ्रमण पछि भने कुनै पनि अमेरिकी उच्च पदस्थ ब्यक्तिको नेपाल भ्रमण भएको छैन ।

तस्विरमा राजा महेन्द्रको ह्वाइट हाउसमा स्वागत गरिएको समयको हो । नेपालको झण्डा सहित राखिएको द्वारको तल नेपाली भाषामा नै "स्वागतम श्री ५ महाराजधिराज तथा श्री ५ बडामहारानी" लेखिएको ब्यानर पनि झुन्ड्याइएको छ । राजा सवारी भएको कारमा नेपाल तथा अमेरिकी झण्डा राखिएको छ भने पर्याप्त सुरक्षाको प्रवन्ध पनि गरिएको छ । तर अचेल गणतन्त्र नेपालका राष्ट्रपतिको अमेरिका भ्रमणलाई भने अमेरिकी सरकारले खासै महत्व नै दिएको देखिदैन । यो फोटो लाइफ पत्रिकाका प्रसिद्ध फोटोग्राफर फ्रान्सिस मिलरले खिचेका थिए ।

शब्द, तस्बिर स्रोत : सुनिल उलक